La Hầu, Kế Đô từ đâu ra: câu chuyện thiên văn và thần thoại đằng sau hai sao ẩn
Trả lời ngắn: La Hầu và Kế Đô không phải ngôi sao mà là hai giao điểm giữa đường đi của mặt trăng và đường đi biểu kiến của mặt trời trên bầu trời. Nhật thực, nguyệt thực chỉ xảy ra gần hai điểm này. Thiên văn Ấn Độ cổ gọi chúng là Rahu và Ketu, gắn với truyện con quỷ nuốt mặt trời, mặt trăng. Khái niệm theo kinh điển và lịch pháp truyền qua Trung Hoa, vào Việt Nam, trở thành hai sao trong Cửu Diệu.
Hiểu nguồn gốc của hai cái tên này là một cách hay để bớt sợ chúng. Phía sau nỗi lo "năm La Hầu", "năm Kế Đô" là một câu chuyện khoa học cổ đại khá đẹp, kết hợp quan sát bầu trời với thần thoại.
Hai đường tròn trên bầu trời
Nhìn từ mặt đất, mặt trời mỗi năm đi một vòng quanh bầu trời theo một đường gọi là hoàng đạo. Mặt trăng mỗi tháng cũng đi một vòng, theo đường gọi là bạch đạo. Hai đường này nghiêng nhau khoảng năm độ. Hai đường tròn nghiêng nhau thì cắt nhau ở hai điểm đối diện. Điểm mặt trăng đi từ dưới lên qua hoàng đạo gọi là giao điểm lên, điểm còn lại là giao điểm xuống.
Trong thiên văn phương Đông cổ, giao điểm lên ứng với La Hầu, giao điểm xuống ứng với Kế Đô. Các sách lịch không phải lúc nào cũng thống nhất cách gán, nhưng cặp đôi này luôn đối nhau.
Vì sao nhật thực xảy ra gần hai điểm này
Nhật thực xảy ra khi mặt trăng nằm đúng giữa mặt trời và trái đất. Nguyệt thực xảy ra khi trái đất nằm giữa. Vì đường đi của mặt trăng nghiêng, phần lớn các lần trăng non, trăng tròn mặt trăng nằm hơi cao hoặc hơi thấp hơn mặt trời, nên không có thực. Chỉ khi trăng non hay trăng tròn rơi vào gần giao điểm, ba thiên thể mới thẳng hàng. Người xưa nhận ra quy luật này qua hàng trăm năm ghi chép, và đặt tên cho hai điểm "nuốt ánh sáng" đó.
Hai điểm này còn di chuyển
Các giao điểm không đứng yên mà lùi dần trên hoàng đạo, đi hết một vòng trong khoảng 18,6 năm. Chu kỳ này giúp người làm lịch dự đoán nhật nguyệt thực. Trong chiêm tinh Ấn Độ, Rahu và Ketu được tính vị trí như các hành tinh và luôn đi lùi. Còn trong bảng sao chiếu mệnh theo tuổi của Việt Nam, vị trí thật trên trời không còn được dùng nữa; người ta chỉ dùng tên sao trong vòng chín năm theo tuổi mụ.
Điều này cho thấy bảng sao chiếu mệnh là một hệ thống quy ước đã tách khỏi thiên văn quan sát từ lâu.
Câu chuyện thần thoại Ấn Độ
Thần thoại Ấn Độ kể rằng khi các thần và quỷ cùng khuấy biển sữa để lấy rượu bất tử, một con quỷ cải trang lẻn vào hàng các thần để uống trộm. Thần Mặt Trời và Mặt Trăng phát hiện, báo cho thần Vishnu. Vishnu chém đầu con quỷ, nhưng rượu bất tử đã qua miệng nên đầu và thân vẫn sống. Cái đầu thành Rahu, cái thân thành Ketu. Từ đó Rahu ôm hận, thỉnh thoảng đuổi nuốt mặt trời, mặt trăng; nhưng vì không có thân, mặt trời mặt trăng lại lọt ra, nên nhật thực chỉ kéo dài một lúc.
Câu chuyện vừa giải thích hiện tượng thực, vừa giải thích vì sao hai điểm này luôn đi cặp, đối nhau.
Đường truyền sang phương Đông
Khái niệm Cửu Diệu, gồm bảy thiên thể và hai sao ẩn, theo các bản kinh và sách lịch pháp truyền vào Trung Hoa từ khoảng thời Đường. Tên La Hầu, Kế Đô là phiên âm Hán của Rahu và Ketu. Từ đó Cửu Diệu đi vào lịch vạn sự, vào các nghi lễ cầu an, rồi theo sách vở sang Việt Nam. Ở mỗi chặng, hệ thống được bản địa hoá: người Việt gắn nó với tục dâng sao giải hạn đầu năm ở chùa, với bảng tra theo tuổi mụ.
Chi tiết từng chặng còn được giới nghiên cứu bàn thêm; điều chắc chắn là hai cái tên ta nghe mỗi dịp Tết có gốc từ thiên văn Ấn Độ cổ.
Từ quan sát tới lời dặn
Thời xưa, nhật thực là sự kiện đáng sợ: ban ngày bỗng tối, chim chóc im bặt. Nhiều triều đình coi đó là điềm báo, có quan chuyên trách theo dõi. Từ nỗi sợ thật trước hiện tượng tự nhiên, hai giao điểm được gán nghĩa xấu: che khuất, ám muội, thị phi. Rồi khi hệ thống được chuyển sang dạng bảng tra theo tuổi, ý nghĩa xấu đi theo, dù vị trí thật trên trời không còn liên quan.
Hiểu vậy để thấy: nỗi sợ La Hầu, Kế Đô bắt nguồn từ một hiện tượng nay đã được giải thích rõ và dự đoán chính xác đến từng phút.
Một trò chơi thiên văn cho cả nhà
Muốn con cháu hiểu, có thể làm một thí nghiệm nhỏ: dùng quả bóng làm trái đất, quả cam làm mặt trăng, đèn pin làm mặt trời trong phòng tối. Cầm quả cam đi vòng quanh quả bóng theo một vòng nghiêng, sẽ thấy chỉ có hai chỗ bóng của quả cam rơi trúng quả bóng. Hai chỗ đó chính là La Hầu và Kế Đô. Một buổi tối như vậy giúp trẻ thích thiên văn hơn, và người lớn cũng nhẹ lòng hơn mỗi khi nghe tên hai sao.
Cửu Diệu trong văn hoá các nước
Không chỉ Việt Nam mới có Cửu Diệu. Ở Nhật Bản, chín vì sao này xuất hiện trong tranh mạn-đà-la của Phật giáo Mật tông và trong một kiểu gia huy gồm một vòng tròn lớn bao quanh bởi tám vòng nhỏ. Ở Thái Lan, trong tục lệ dân gian, Rahu được thờ riêng và có buổi lễ vào tối thứ Tư theo cách chia ngày gắn với các vì sao. Ở Ấn Độ, chín vị Navagraha được thờ thành một nhóm trong nhiều đền. Cùng một gốc thiên văn, mỗi nơi phát triển thành một nét văn hoá riêng.
Đọc thần thoại như văn chương
Truyện Rahu nuốt mặt trời là một trong những câu chuyện giải thích thiên nhiên đẹp nhất của người xưa: có kẻ gian lận, có người tố giác, có hình phạt, có nỗi hận không dứt và có một kết thúc dí dỏm khi kẻ không thân không thể giữ được thứ mình nuốt. Kể cho trẻ con nghe như một truyện cổ, kèm lời giải thích khoa học, là cách hay để giữ văn hoá mà không gieo sợ hãi.
Nhật thực gần đây có làm ai gặp nạn không
Ngày nay, giờ giấc mọi lần nhật thực, nguyệt thực đều được công bố trước nhiều năm, và hàng triệu người chờ xem như một sự kiện thiên văn đẹp. Không có ghi nhận nào cho thấy những ngày đó tai nạn tăng vì "La Hầu nuốt mặt trời". Điều duy nhất cần nhớ khi xem nhật thực là bảo vệ mắt: không nhìn thẳng mặt trời bằng mắt thường hay qua kính râm, chỉ dùng kính lọc chuyên dụng.
Giữ phong tục mà không sợ hãi
Biết nguồn gốc thiên văn không có nghĩa là phải bỏ phong tục. Nhiều gia đình vẫn đi lễ đầu năm như một dịp sum họp, cầu an, nhìn lại năm cũ. Điều nên bỏ là nỗi sợ thái quá và những khoản chi lớn do bị doạ. Giữ phần đẹp của tục lệ, bỏ phần làm khổ mình, đó là cách người hiện đại có thể sống cùng truyền thống.
Ai thích thiên văn và phong thủy có thể tìm đọc thêm trong mục sách phong thủy tại Thế Giới Phong Thủy, nơi có nhiều đầu sách về lịch pháp và văn hoá phương Đông.